Een Seminar met Bert Hellinger in Israël
Margriet Wentink
Verschenen in:
"Inzicht" , tijdschrift van de Nederlandse Vereniging voor NLP, november 2001
Download artikel
De wind van het lot.
"Een man vertelde hoe hij als jongen op een hoge heuvel zat
en zag hoe zijn dorp werd aangevallen en in de as werd gelegd
door bewoners van een naburig dorp, dat tot een andere religie behoorde.
Hij vertelde van zijn haat tegen deze mannen,
hoewel hij verschillende van hen goed kende en zelfs graag mocht.
Hij vertelde hoe er zich, terwijl hij toekeek
een gedachte aan hem opdrong:
Wat zou ik voelen
als ik in een van die gezinnen geboren was?
Als de wind
mijn ziel nu eens een paar honderd meter uit de koers had geblazen,
zodat ik in de buik van een van die moeders terecht was gekomen,
in plaats van in de buik van mijn moeder?
Dan zou ik overwinning en trots voelen,
geen verdriet en woede, zoals nu.
Ik zou ons haten en hen liefhebben."
Uit: De verborgen dynamiek van Familiebanden, Bert Hellinger,
Israël, Neve Shalom / Wahat al-Salam, november 2001:
Na de ruige taxirit door de heuvels tussen Tel Aviv en Jeruzalem, is het een oase van rust en vrede: Neve Shalom. Een kleine nederzetting waar Joden en Palestijnen met elkaar samen leven. Een gastvrije plek voor de deelnemers aan het seminar van Bert Hellinger: "Movements of the Soul " Waar een kleine honderd mensen; 80 % joods, een enkele Palestijn, wat Europeanen en Amerikanen, bij elkaar zijn gekomen om Bert Hellingers werk met familieopstellingen te ervaren.
Bert Hellinger en familieopstellingen
Bert Hellinger (75) ontwikkelde het werken met familieopstellingen vanuit een diepe interesse in het (geestelijk) welzijn van mensen. Als ex-priester en missionaris bestudeerde hij o.a. de psychoanalyse, primaltherapie en gestalttherapie. Vervolgens kwam hij in aanraking met transactionele analyse, hypnose en NLP. Zijn ervaringen als therapeut combineerde hij met een rijkdom aan ervaringen met mensen en systemen in andere culturen, waaruit zijn fenomenologische werkwijze met familieopstellingen ontstond.
Ook in Nederland is het werken met opstellingen inmiddels een begrip aan het worden in coaching en begeleiding, training, en opleiding. De eenvoud, de directheid en de diepe impact die opstellingen kunnen hebben, maken dat het een geliefde werkwijze aan het worden is voor velen.
Bert Hellinger ziet een familie als een systeem. De onbewuste drijfveren die mensen binnen het systeem volgen, kunnen zichtbaar gemaakt worden, door personen op te stellen in de ruimte. Deze personen representeren familieleden van de cliënt die een vraag ingebracht heeft. Ze worden willekeurig gekozen uit de overige deelnemers, en stellen zich zo in dienst van de vraag en het systeem van de ander. In de opstelling ervaren de plaatsvervangers emoties die de dynamiek in het systeem duidelijk maken. Deze informatie gebruikt de begeleider om, waar nodig, personen zo te verplaatsen, dat de verhoudingen in het systeem ontspannen. Zo kan voor ieder die tot het systeem behoort, een goede plek gevonden worden. Het beeld dat dan ontstaat neemt de cliënt in zich op. Dat beeld werkt door en blijkt vaak een diepgaande impuls te geven aan een proces van verandering of aanvaarding.
Hellinger zegt over dit werk: "Het is alsof je stapt in de rivier van het leven. Samen met de cliënt. En daar beweeg je en strijd je samen. Je wordt gedragen door de stroom van het leven. De kracht komt van de rivier, niet van de zwemmers".
Van "Ordnungen der Liebe" naar "Movements of the Soul"
Wie het werk van Bert Hellinger al een tijdje volgt, ziet een verschuiving in de manier waarop hij opstellingen begeleidt. Aanvankelijk sprak hij zelf over "Ordnungen der Liebe". Als begeleider van de opstelling, herkent hij welke dynamiek het probleem van de cliënt in stand houdt of veroorzaakt. Voorheen verplaatste Bert Hellinger de personen in de opstellingen zelf, en liet hen oplossende uitspraken nazeggen. Daardoor ontstaat ontspanning in het systeem en bevrijding in de innerlijke beleving van de cliënt.
Tegenwoordig valt op dat Hellinger de opstelling veel meer een eigen beweging laat volgen. Heel behoedzaam en precies, in contact met de energie in de opstelling, volgen de representanten de beweging die ze van binnenuit voelen. Zij brengen daarmee aan het licht, wat de dynamiek is, in het familiesysteem dat zij representeren. In een sfeer van intense aandacht en concentratie, met soms slechts een enkel gesproken woord, beweegt de opstelling zich in de richting van bevrijding en soms ontlading. Hellinger noemt dit "de beweging van de Ziel" , waarmee hij verwijst naar een familieziel, een collectief geweten. Voor de cliënt en toeschouwers, is het zien van zo'n opstelling dikwijls een ontroerend schouwspel, dat hen in contact brengt met eigen "ziele-roerselen".
Bewegingen van de Ziel in Israël
Zoals Hellingers Seminars soms plaatsvinden op bijzondere plaatsen, (mei 2001: Domus Pacis = Huis van vrede / november 2001 Neve Shalom = Oase van vrede), zo begint hij zijn seminars met woorden van vrede en verzoening: " Blessed are those, who bring peace". Want, zegt hij: "Tegenover het Grotere zijn we allen gelijk". Het gaat hem in dit werk om: "Vrede en verzoening, om het verbinden van de tegenstellingen. Om uit de engte en beperking te treden en de verscheidenheid in taal, religie, volkeren te ontmoeten. Want schuld en onschuld, leven en dood, zijn in handen van machten die zich niet naar onze maatstaven richten. Schuld en dood lijken in dienst te staan van een ordening, die ver boven het individuele lot uitstijgt. Wanneer we ons daarvoor openen, dan komt ons van de andere kant liefde tegemoet. En zelfs degenen die ons tegengesteld lijken, zijn op een bepaalde laag, in de diepte, gelijk aan ieder van ons: Allen mens, "human being". Zo kunnen we ons thuis voelen en ontspannen zoals thuis. Want over ieder van ons gaat dezelfde zon op en valt dezelfde regen."
Treffend is, hoe vrijwel onmiddellijk na zo'n opening begonnen kan worden met een eerste opstelling.
Alsof Hellinger met zijn enkele inleidende zinnen, ons allen in contact brengt met de energie waarbinnen het mogelijk is dit werk te doen.
Slachtoffers en daders
Innerlijke onrust en verwarring in iemands leven, een dwangneurose, een dochter die psychiatrisch patiënt geworden is, depressie en angst voor gewelddadigheid: het zijn onderwerpen die aanleiding kunnen zijn om een opstelling te doen. Daarbij is de dienstbaarheid van de representanten aan het systeem waarin ze opgesteld worden bijzonder. Joodse mannen worden opgesteld als Duitse wachten van een concentratiekamp. Een Israëlische man staat in de plaats van een Egyptisch soldaat, die het vuur opende op Israëlische toeristen. Een Joodse vrouw wordt opgesteld als overlevende van de Holocaust, en laat zichtbaar worden, hoe geïdentificeerd ze was met de daders. In verschillende opstellingen komt tot uitdrukking hoe innerlijke onrust en verwarring in iemands leven, kunnen samenhangen met het feit, dat een familie behalve slachtoffers ook daders heeft gekend. En hoe moeilijk dat aanvankelijk onder ogen is te zien. Soms zijn de slachtoffers vergeten, is er niet om hen gerouwd of zijn ze niet gezien. Soms heeft het systeem daders, buitengesloten, doodgezwegen of ontkend.
De ziel (het collectieve geweten), streeft naar compleetheid. Ieder die deel uitmaakt van het systeem heeft een eigen plek, en het wordt niet verdragen, wanneer iemand buitengesloten wordt. Uit liefde en loyaliteit verbindt iemand anders, veelal een kind of kleinkind, zich met het vergeten of buitengesloten slachtoffer, of met de verzwegen dader. Zo'n persoon wordt geïdentificeerd met het slachtoffer of met de dader, en raakt daarin verstrikt. Daardoor wordt het onmogelijk een eigen leven te leven. Vaak wordt dan zichtbaar hoe zo iemand de energie en het patroon herhaalt van diegene, waarmee hij of zij geïdentificeerd is. Omdat de beweging van de ziel is, als nog aan het licht te brengen wat vergeten of verzwegen was.
Is er een weg uit die verstrikking?
Om bevrijding daaruit in werking te zetten, worden ook voor de daders en slachtoffers representanten opgesteld. Zo kunnen zij gezien en aangekeken worden. Wanneer de daders de slachtoffers werkelijk zien, niet als groep, maar door elkaar van mens tot mens aan te kijken, komt een beweging van verzoening op gang. Wanneer de pijn erkend wordt, doordat de daders zeggen: "Ja, het was erg", of : "Ik zie je pijn", dan kunnen zij gezamenlijk rouwen. Het aankijken van het lijden en het samen rouwen, maakt dat de blik uiteindelijk weer gericht kan worden op de toekomst. Dan blijken de verschillen plaats te maken voor een diepe verbondenheid.
Soms is er een persoon in het systeem, die zowel met de dader als met het slachtoffer wordt geïdentificeerd. Bijvoorbeeld omdat deze beiden voorkwamen in een familie, maar dat verborgen gehouden wordt in de familie. Of omdat er slachtoffers waren in de familie van vader en daders in de familie van moeder, zonder dat deze werkelijk een plek gekregen hebben. Iemand uit bijvoorbeeld een volgende generatie is dan verbonden met zowel de dader als het slachtoffer, vanuit loyaliteit aan de vader en de moeder. Zo iemand is dan drager van twee tegengestelde energieën, die met elkaar conflicteren, nl. daderenergie en slachtofferenergie. Aan de representant in de opstelling is te zien, hoe zo iemand verscheurd of heen en weer geslingerd wordt tussen die twee uitersten. Soms wordt duidelijk dat zo iemand gevaar loopt gek te worden. Hellinger: "Gek worden mensen doorgaans, wanneer ze niet verbinden kunnen en mogen. Dat is verwarrend. Om daar uit te komen moeten tegenstellingen met elkaar verbonden worden".
Volgens Hellinger is deze identificatie met zowel een slachtoffers als een dader een onderliggende dynamiek bij schizofrenie( meer hierover, zie literatuuropgave).
Ook hier is nodig dat zowel daders als slachtoffers erkend worden als lid van het systeem. Wanneer zij elkaars pijn kunnen zien, samen kunnen rouwen om de doden en elkaar werkelijk kunnen aankijken, blijkt vaak een diepe band tussen hen te bestaan. In het intense oogcontact wat dan zichtbaar kan worden, lijkt wat hen scheidde ondergeschikt te zijn aan wat hen verbindt.
In de opstelling laat Hellinger dan de betreffende persoon ( soms de persoon zelf, soms de representant) met de rug tegen de ouders aan staan. De ouders staan achter de persoon, terwijl deze met de rug tegen hen aan leunt. De twee ouders kijken elkaar aan, zodat er werkelijk contact ontstaat.
De persoon ademt diep en neemt ieder van hen, en de verbinding die er met en tussen hen is, in zich op en geeft hen een plek in het hart. En met hen, elk familielid, elke mogelijke dader en elk mogelijk slachtoffer van beide kanten. Ervaren wordt hoe de stroom van leven door de generaties heen wordt doorgegeven, en hoe daarin daders en slachtoffers een plaats hebben. Tot verzoening en verbinding ontstaat. Daarna kan de persoon zich omkeren, en beide ouders omarmen. Wanneer iemand zo zijn familie in zich op kan nemen, als allen gelijkwaardig, als precies zoals het is, niet meer en niet minder, dan wordt innerlijk rust en verzoening zichtbaar. Of zoals Bert Hellinger het zegt: "Thema's met daders en slachtoffers kunnen pas opgelost worden als ook de daders een plaats krijgen in ons hart".
Verzoening en de Logische Niveaus van Robert Dilts
Gefascineerd door de intense kracht die uitgaat van zo'n opstelling, zoek ik naar de achterliggende structuur. Ik zie een link met het model van de logische niveaus van Robert Dilts en met het werken met delen, zoals dat binnen NLP bekend is. In het omgaan met conflicten zien we hoe de verschillen op het ene niveau, opgelost worden vanuit overeenstemming en eenheid op een hoger liggend niveau. In het bovenstaande voorbeeld van de daders en de slachtoffers, kun je daders en slachtoffers beschouwen als twee tegengestelde polen op het niveau van identiteit. Hoe kom je dan tot overeenstemming op een bovenliggend niveau? Door te gaan naar het niveau van spiritualiteit. De woorden van Bert Hellinger laten het concept zien van waar uit hij werkt: als gedragen door een kracht die de individuele mens ver overstijgt. Regelmatig maakt hij de up-chunk naar dat hogere level. Hij spreekt over : een hogere macht, een grotere kracht, "Something much greater than our personal soul". Hij geeft voorbeelden waaruit blijkt dat de verschillen op lagerliggende niveaus daaraan ondergeschikt zijn: "Tegenover het grotere geheel zijn wij allen gelijk".
Tijdens vele opstellingen, waaronder nu in Israël, heb ik gezien hoe levende mensen daardoor werkelijk vorm geven aan verzoening. Niet als een abstract idee, of als een hoog ideaal, maar door elkaar aan te kijken, samen te huilen, naast elkaar te gaan staan en elkaar te omarmen.
Een kracht die doorwerkt
Wanneer thema's van schuld, daders en slachtoffers zichtbaar worden in een opstelling, is de energie uit het systeem vaak ook voelbaar in de zaal. De betrokkenheid onder de toeschouwers is hoog, en velen zijn zichtbaar geraakt. De vraag dringt zich op, wat ieder voor zich daarvan mee neemt, weer terug naar het dagelijks leven. Voor mij zelf maakt het groot verschil , op zo indringende wijze gezien te hebben wat het keerpunt is, waardoor spanning, agressie, en verstrikking kunnen bewegen in de richting van ontspanning, bevrijding en verzoening. Als het er blijkbaar zoveel toe doet, dat we elkaars pijn erkennen, en de ander ontmoeten in het verlies dat geleden is, zou dat een richting kunnen zijn om te volgen. Ook in de begeleiding van kleinere en grotere conflicten heb ik ervaren, hoe verzoenend het kan werken, wanneer de ene partner de ander kan zeggen: "Ik zie je pijn", en "Ja, het was erg". Of wanneer bij pestproblemen op scholen, de een in het oogcontact tegen de ander kan zeggen: "Ik zie hoe erg het voor je was, en het spijt me".
Neve Shalom / Wahat al-Salam
De kleine nederzetting waar we te gast waren, was er een levend voorbeeld van. Op deze plaats hebben Joden en Palestijnen zich ten doel gesteld, een nederzetting te stichten, waar ze in vrede kunnen samen leven. Hun kinderen gaan er samen naar dezelfde school, die ook bezocht wordt door kinderen uit omliggende plaatsen. Joden en Palestijnen zijn er gelijkwaardig. Op school wordt lesgegeven in Hebreeuws en Arabisch. De inwoners vertellen een verhaal van grote inzet, van moed en uithoudingsvermogen. Van verbinden met de eigen identiteit, en het ontmoeten van hen die tegengesteld lijken. Om zo samen te bouwen aan een "school of peace" en een centrum waar seminars als "Movements of the Soul"gehouden worden.
Daar te gast zijn stemt tot nadenken.
