Onderstaand artikel verscheen in 2001 in het september / oktober nummer van het tijdschrift Ode, onder de titel; Volmaakte mensen:
door Tijn Touber
De reis naar Huize Hellinger heeft iets van een bedevaart: je moet er iets voor over hebben. De regen slaat onophoudelijk op het dak van de gehuurde Smart en de airco wil maar niet werken, waardoor de ruiten permanent zijn beslagen. Bovendien hadden vertegenwoordigers van Hellinger in Nederland mij verzekerd, dat hij niet beschikbaar zou zijn voor een interview. Te druk. Des te groter de voldoening, als ik uiteindelijk beland in het piepkleine Mitterfelden aan de Duits-0ostenrijkse grens en Bert Hellinger mij vriendelijk verwelkomt. Waarschijnlijk weet niemand in Mitterfelden, dat hier een man woont die eigenhandig de koers van de psychotherapie aan het veranderen is. De kreet Hellingermania is al gevallen. Maar niet in Mitterfelden. Hellinger zelf blijft er onverschillig onder. Hij heeft geen plannen, noch een missie. Hij laat zich leiden door wat het leven hem voorschotelt. En dat zijn thans reizen naar Zweden, Japan, China, Rusland, Korea, Thailand en andere landen waar zijn familieconstellatietherapie nog niet is doorgedrongen.
Bert Hellinger is jong voor zijn zesenzeventig jaren. De ex-priester en gestalttherapeut is glashelder in zijn uitleg. Hij spreekt met een zeldzame vriendelijkheid en zachtheid. Geen woord te veel. Opmerkelijk is zijn intense aandacht voor wat is. Het lijkt wel of hij dingen ziet, hoort en voelt die voor velen verborgen blijven. Nog maar weinigen zijn gewend stil te staan, niets te doen, de geest leeg te maken en zonder in te grijpen te luisteren en te kijken. Volgens Hellinger zitten de meeste mensen verstrikt in alles wat hen omringt. Het is deze verstrengeling die hem zo fascineert. Wat maakt dat mensen vaak worden voortgedreven op paden die heilloos en destructief zijn? Welke krachten drijven tot geweld, depressie en dwangmatig gedrag? Hellinger vond de antwoorden op deze vragen dicht bij huis: in de familie. Binnen families spelen krachten en verstrengelingen die de levens van de familieleden op verborgen wijze blijken te beheersen. Om die dynamiek zichtbaar te maken ontwierp hij de zogenaamde familieconstellatie. Onbewuste drijfveren worden zichtbaar wanneer mensen in een ruimte worden opgesteld en zich spontaan van elkaar verwijderen, elkaar omarmen of gezamenlijk lijken te wachten op iemand die ontbreekt. Hellinger doet als therapeut niet veel meer dan zich openstellen voor wat er gebeurt - hij noemt het 'de bewegingen van de ziel' - en helpt hier en daar een handje, zodat het spel zich kan ontvouwen. Het fascinerende is, dat de 'spelers' louter bestaan uit plaatsvervangers van de echte familieleden. De standins die oma, opa of kleindochter vertolken, blijken echter toegang te hebben tot de gevoelens van degenen die zij spelen. Zij denken en handelen in de geest van een familielid, waardoor de familiedynamiek tot leven komt voor de ogen van de centrale persoon in kwestie, die zijn eigen leven als toeschouwer gadeslaat. Problemen worden zichtbaar en daardoor wordt heling mogelijk. Opa's 'foute' rol in de oorlog wordt niet meer verzwegen: opa wordt omarmd en hoort er weer bij. Het effect op allen is voelbaar en zichtbaar: de kleinzoon hoeft niet meer te boeten voor opa's fouten en vader kan zijn zoon vergeven voor diens dwangmatige gedrag. De harmonie herstelt zich en ieder hervindt zijn natuurlijke plek in de constellatie. Na afloop blijkt de toeschouwer/hoofdrolspeler bevrijd van lasten die hij zijn leven heeft meegesjouwd.
Hellinger: 'Het idee voor de familieconstellaties is ontstaan, nadat ik zes jaar lang het geweten van mensen had geobserveerd. Ik ontdekte dat mensen het meest worden geplaagd door schuldgevoel als zij iets hebben gedaan dat hun toebehoren aan een groep in gevaar brengt. Het slechte geweten maakt, dat zij er alles aan doen om de situatie te veranderen, zodat zij er weer bijhoren. Onschuld is in dit verband dus niets anders dan het gevoel dat je door je groep wordt geaccepteerd, dat je erbij hoort. En schuld is het gevoel dat je het lidmaatschap van de groep hebt verspeeld. Dit inzicht vormt de grondslag van mijn werk.
Ik zag nog een soort geweten: een collectief geweten. Dit onbewuste geweten staat vaak haaks op het persoonlijke geweten en wordt zichtbaar in de groepsdynamiek van familieconstellaties. Het collectieve geweten maakt geen onderscheid tussen goed en slecht. Zo kun je op basis van je persoonlijke geweten - bijvoorbeeld als je iemand hebt verraden, bestolen of erger - buiten een familie vallen. Het collectieve geweten staat echter niet toe dat iemand van de familie wordt uitgesloten. Wat er vervolgens gebeurt, is dat een familielid van een nakomende generatie onder invloed van het collectieve geweten de schuld op zich neemt en de daad herhaalt. Dit familielid identificeert zich sterk met het uitgesloten, vergeten of ontkende familielid. Veel van wat tot ziekte, zelfmoord of ernstige ongelukken leidt, is het gevolg van het feit dat een onschuldig familielid onbewust de plaats van een schuldige inneemt, diens lot overneemt. Het gaat eigenlijk om een poging van het collectieve geweten om de balans te herstellen. Helaas werkt dit niet. Er wordt niets opgelost. Het enige wat gebeurt, is dat de daad steeds opnieuw - van generatie op generatie - wordt herhaald. De familietragedies die hierdoor ontstaan, zijn dus het resultaat van een conflict tussen het persoonlijke en het collectieve geweten. In familieconstellaties kun je dit spanningsveld oplossen.
Een voorbeeld. Stel dat oma bij de geboorte van een kind overlijdt. Vaak veroorzaakt dit zoveel leed en angst in de familie, dat oma liever wordt vergeten. Wanneer we nu twee of drie generaties verder zijn, kan het zijn dat een familielid - bijvoorbeeld de kleindochter - de onbedwingbare neiging heeft om zelfmoord te plegen. Wanneer ik met deze vrouw een familieconstellatie doe, vraag ik haar om voor haar familieleden - en ook voor zichzelf - een aantal mensen intuïtief in de ruimte op te stellen. Door dit zonder veel nadenken te doen, stelt zij zich in verbinding met een groter veld, het collectieve geweten. Wat je dan vaak ziet, is dat alle mensen in dezelfde richting kijken. Ik weet uit ervaring dat ze kijken naar iemand die ontbreekt, naar een familielid dat is uitgesloten. Wanneer ik op die plek iemand neerzet, geeft dat een enorme opluchting. Vooral bij degene die zich van het leven wil beroven. Zij voelt een sterke liefdesband en aantrekking naar haar oma en omarmt haar. Ik vraag haar dan om 'oma' door middel van woorden duidelijk te maken dat zij er mag zijn, zodat zij haar plek binnen de familie weer kan innemen. Hierdoor wordt de balans hersteld en hoeft de kleindochter haar plaats niet meer in te nemen. Vervolgens vraag ik de overleden grootmoeder om het kleinkind te zegenen en haar te zeggen dat het goed is dat zij voortleeft en dat zij haar eigen plaats in de familie mag innemen. Hiermee wordt de verstrengeling verbroken en zijn beiden vrij.'
Is het werkelijk zo simpel? Moeten de emoties niet worden beleefd? Moet er niet veel worden gehuild? Moet de zaak niet grondig worden geanalyseerd en begrepen? Geen huiswerk, geen oefeningen, geen affirmaties? Hellinger meent van niet. De heling heeft plaats - voorbij verstand en gevoel - op het niveau van de ziel. Alle persoonlijke details zijn van een ander niveau en dus van ondergeschikt belang. Hellinger is juist absoluut niet geïnteresseerd in de gevoelens van zijn cliënt. Niet uit gebrek aan belangstelling, maar hij wil zijn blik niet vertroebelen, noch de plaatsvervangers die straks oma, opa, moeder of dochter spelen bevooroordelen. Hellinger wil alleen feiten: hoeveel broers en zussen heb je, is er iemand in de familie gestorven, zijn er bepaalde geheimen, abortussen, alcoholisme, ongelukken of andere tragedies?
'Het gaat mij om de grotere verbanden, ik wil de hele constellatie kunnen zien. Ik zie ook degenen die niet aanwezig zijn. Hoe minder emotionele informatie ik heb, hoe beter. Dan sta ik meer open voor wat zich aandient. Alleen als ik onbevooroordeeld ben, kan ik zeggen wat ik zie, zonder angst voor de consequenties. Het enige wat ik doe, is stil en aandachtig zijn. Zelfs de intentie om te willen helpen, zit al in de weg. Het gaat alleen maar om aandacht. Dat woord is zo mooi. Voorzover ik weet, bestaat het alleen in het Duits en in het Nederlands. Aandacht: blijven staan zonder te bewegen, helemaal bij jezelf. Je wordt dan gedragen door de krachten van het veld. Het vraagt een volkomen terughoudendheid van de therapeut. Niets willen oplossen, niet willen ingrijpen. Door deze aandacht kom je in contact met de bewegingen van de ziel. Je ziet dat in de constellaties: de plaatsvervangers maken bewegingen en zeggen dingen die zij zelf niet kunnen sturen.'
Hellinger noemt zichzelf een fenomenoloog. Hij spreekt niet over theorieën en bewijzen. Hij constateert slechts dat familieconstellaties werken. Morfogenetische velden, kwantumtheorie? Hij haalt zijn schouders op. Het is niet, dat hij er niet over heeft nagedacht, maar hij wil van zijn therapie geen leer maken. Geen dogma's, geen school. Hij beschrijft wat hij ziet en de werking die het heeft. Schluss! 'Ik kan mij voorstellen dat bepaalde therapievormen nodig zijn om de mens in staat te stellen zijn gevoelens te ontladen. Maar wanneer iemand verstrikt zit in het lot van anderen, is dat niet genoeg. Keer op keer zie ik, dat iemand gebonden zit in iets groters dat tijdens de familieconstellaties aan het licht komt. Met familie bedoel ik overigens niet alleen de bloedverwanten, maar iedereen die binnen het collectieve geweten valt. Dat kunnen ook aangetrouwden zijn, of mensen die hebben plaatsgemaakt voor een huidig familielid, zoals vroegere partners van ouders. Ook mensen over wiens rug de familie zich heeft verrijkt, horen erbij. In Amerika zie je dat bij de slaven. Wanneer zij niet worden geëerd, blijven zij hun invloed op de familie uitoefenen. In Duitsland geldt dat voor de slachtoffers van ex-nazi's. Die horen allemaal bij de familie van de nazi. Wanneer zij hen niet in de constellatie betrekken - wanneer zij hen niet de plek geven die zij verdienen - dan blijven zij hun werk doen. De huidige generatie zal de slachtoffers onder ogen moeten zien. Pas als zij werkelijk om hen kunnen rouwen, worden zij gelijkwaardig en kan verzoening plaatshebben. De families van slachtoffers zullen op hun beurt de daders moeten opnemen. Dat is heel zwaar. Keer op keer blijkt dat de schuld die daders voelen veel zwaarder is dan de pijn van de slachtoffers. Verzoening heeft plaats, wanneer beiden erkennen dat zij deel vormen van een groter geheel, dat zij in dienst stonden van iets groters en dat er in feite geen verschil is tussen daders en slachtoffers. In Mexico heb ik eens een opstelling gedaan met kinderen van oorlogsslachtoffers. Zij voelden zeer veel boosheid naar de daders. De daders in de constellatie zeiden: "Wanneer je boos op ons blijft, worden wij steeds sterker. Dan kan er niets veranderen." Toen de kinderen medeleven betoonden met de daders, werden de daders heel zacht. Zij bogen zich naar de slachtoffers toe en werden als het ware één met hen. Goed en kwaad, dader en slachtoffer: het bestond niet meer.'
Voor Hellinger is heelwording of vervolmaking iets heel anders dan de vervulling van persoonlijke behoeften en verlangens. De gelukszoeker die zijn familie in de steek laat om in India op een berg verlicht te worden, spreekt hem dan ook niet aan. 'De enkeling is pas zichzelf als degenen die hem toebehoren, ook binnen hem een plaats hebben gekregen. Dat begint met de ouders. Iemand die zijn ouders afwijst, kan nooit met zichzelf in het reine zijn. Hoe kan hij gelukkig zijn wanneer hij een groot deel van zichzelf uitsluit? Wij zíjn onze ouders. Je kunt jezelf nog zoveel ontwikkelen, maar als je je ouders niet in je hart kunt sluiten en hen kan eren, is er geen ruimte in je hart en word je depressief. Maar dat is nog maar het begin. Je moet allen die tot jouw "familie" behoren een plek in je hart geven, ook degenen die tot voorgaande generaties behoren. Ook degenen die worden veracht, vervloekt of zijn vergeten, zoals vroeg gestorven of geaborteerde kinderen. Pas wanneer die allemaal een plaats hebben, voelt de mens zich volkomen. Alleen als je anderen in je hart kunt sluiten, ben je vrij van hen. Eerder niet. Anders zullen zij jou niet met rust laten en je voortdurend in de weg staan. Het grote spirituele woord "volmaaktheid" krijgt in dit verband een heel eenvoudige betekenis. Ik ben volmaakt wanneer ik allen een plaats heb gegeven. Wanneer wij anderen in ons hart kunnen sluiten - dat is werkelijke spiritualiteit - dan voelen wij ons gelijk aan hen. Niet hoger of beter, niet lager of minder. Volkomen gelijkwaardig. De grenzen van het persoonlijke en het collectieve geweten worden hiermee overschreden. Joden, christenen, moslims... het maakt niet meer uit. Allen verschillend, allen gelijkwaardig. Dit is verzoening en pas dan is er vrede.'
